Tuổi già - Tối giản ?
Có lần, ngồi nhìn mấy bức tranh của Donald Judd. Mấy cái khối vuông xếp ngay hàng thẳng lối, màu sắc lạnh tanh, mượt mà đến phẳng lỳ. Người ta gọi đó là nghệ thuật Tối Giản. Người ngỡ ngàng lướt qua nhanh, kẻ gật gù như đang ngộ ra một thứ chân lý gì đó.
Thứ chân lý của người có tuổi toan về già?
Sống tối giản?
Có lần, nói chuyện với ông bạn già đã 80:
Thường thì ai cũng quan niệm sống "tối giản" khi về già là sống chậm lại, thu mình nhỏ lại cả vật chất lẫn tinh thần, thu vén những sở thích, nhu cầu lôi thôi lếch thếch. Chỉ giữ lại cái tối thiểu cần thiết cho mình và gia đình, mặc kệ cuộc đời vì nhân loại ngàn năm nữa nó vẫn thế. Quên hết đi. Đừng suy nghĩ gì nữa.
Nhưng, lại nhưng.
Tối giản cũng không phải là cắt bỏ cho trống rỗng buồn tênh, mất cả âm thanh, màu sắc, hương vị của cuộc sống, hoặc coi cuộc đời như xong, cuộc tình như chấm hết. Tối giản chỉ là buông đi cái mình từng tưởng nó là quan trọng. Giống như một cuộc giải tỏa tử tế, cho sạch mọi nợ nần còn vướng mắc.
Một người muốn giải tỏa đúng nghĩa, là người biết ngồi xuống, thả lỏng, và nhẹ nhàng tiễn những thứ không cần giữ rời khỏi mình. Không cần căng thẳng, không cần ép uổng. Đó là một hành động tối giản, loại bỏ những mưu toan vô nghĩa để giữ cho cơ thể đầu óc thông thoáng.
Hội hoạ tối giản cũng vậy.
Khi Sol LeWitt vẽ những đường kẻ thẳng tắp, ông đâu có nghĩ mình đang “làm nghệ thuật đỉnh cao” hay điều gì ghê gớm. Ông chỉ đang dọn dẹp những ồn ào, những chi chít loạn xạ của cảm xúc dư thừa, để chừa lại một khoảng không cho con người được… thở.
Ông bạn già bụng bự cười cười ví von:
Muốn hiểu tối giản thì về nhà, ngồi lên bồn cầu, tắt điện thoại, cắt mạng xã hội, chỉ lo đi ị cho thật tử tế. Khi bước ra, nhẹ người, lúc đó biết ngay tối giản là gì.
Mình cười ngất ... Nhẹ bụng thì có thật nhưng chắc ko phải là một tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao và trong sáng.
Dù thế kỷ trước có anh nghệ sĩ người Ý (quên mất tên) đã từng đem chất thải của mình đóng hộp để làm thành tác phẩm, bán rất đắt và được lịch sử ghi tên, đặt trong viện bảo tàng. Tương tự như cái bồn tiểu lật ngược rồi ký tên của Marcel Duchamp năm 1917.
Quá cao siêu!
Nhưng là khi các ông còn trẻ với tinh thần cách mạng triệt để, thách thức cả thế giới.
Dĩ nhiên "Tối giản" ở tuổi già cũng không dành cho những ai còn hám danh lợi, phô trương, giải thích dài dòng về cuộc đời mình khi đã về chiều? Khi đã gần xuống lỗ!
Cũng không dành cho những ai còn vội vàng thể hiện đua chen ngôi thứ, chiếu trên chiếu dưới... dù đứng lên cũng đã khó khăn mệt mỏi.
Bạn thấy đó, "tối giản" đôi khi không cần triết lý gì cao siêu. Chỉ cần một lần ngồi xuống, nhìn thẳng vào những điều mình từng tưởng là quan trọng, để biết buông bỏ cho nhẹ lòng.
...
Sáng nay pha ly cà phê, nhìn dải mây trắng trên bầu trời xanh với bình minh rực đỏ thẳng tắp cuối chân trời, trông như một bức tranh tối giản đẹp hồn nhiên và cảm thấy hân hoan một ngày mới.
SG 6/8/26
PN Tối Giản 1
